Strafrecht

Met het strafrecht te maken krijgen gebeurt zelden op een moment dat mensen erop voorbereid zijn. De één wordt onverwacht aangehouden na een melding of controle, de ander ontvangt een uitnodiging om zich te melden voor verhoor bij de politie. Ook wie zelf geen verdachte is, kan in een strafzaak betrokken raken: als getuige, of als slachtoffer dat in de strafzaak tegen de verdachte optreedt als benadeelde partij om geleden schade vergoed te krijgen. Hieronder een overzicht van de belangrijkste onderwerpen binnen dit rechtsgebied.

Aanhouding en verhoor: de eerste fase

Een strafzaak begint voor de verdachte meestal met een aanhouding of een oproep om te verschijnen voor verhoor. Bij een aanhouding kan iemand voor een beperkte periode worden vastgehouden, terwijl de politie onderzoek doet naar het vermoedelijke strafbare feit. Tijdens deze fase worden vaak belangrijke beslissingen genomen: wat wordt er wel of niet verklaard, en wordt er meegewerkt aan bepaalde onderzoekshandelingen. Juist omdat deze eerste uren of dagen bepalend kunnen zijn voor het verdere verloop van de zaak, is het van belang dat een verdachte weet welke rechten hij op dat moment heeft.

Het zwijgrecht

Een verdachte is niet verplicht om mee te werken aan zijn eigen veroordeling en hoeft dus geen antwoord te geven op vragen van de politie of het Openbaar Ministerie. Dit zwijgrecht geldt vanaf het allereerste verhoor en blijft gedurende de hele procedure bestaan. Zwijgen mag niet automatisch tegen een verdachte worden uitgelegd als een teken van schuld, al kan een rechter in bepaalde gevallen wel gewicht toekennen aan het feit dat een verdachte geen redelijke uitleg geeft voor belastende omstandigheden. Of, en zo ja hoe, van het zwijgrecht gebruik wordt gemaakt, is bij uitstek een punt waarover voorafgaand aan een verhoor overleg met een advocaat verstandig is.

Recht op een advocaat, ook bij het eerste verhoor

Iedere verdachte heeft het recht om voorafgaand aan een politieverhoor een advocaat te raadplegen en heeft in veel gevallen ook recht op bijstand van een advocaat tijdens het verhoor zelf. Dit recht op consultatiebijstand en verhoorbijstand geldt onafhankelijk van de ernst van het vermoedelijke strafbare feit, al is de vormgeving ervan in de praktijk mede afhankelijk van de aard van de zaak. Een advocaat kan vooraf uitleggen wat een verhoor inhoudt, waar op gelet moet worden en welke gevolgen bepaalde verklaringen kunnen hebben. Wie dit recht niet benut, loopt het risico dat verklaringen die eenmaal zijn afgelegd, later moeilijk zijn terug te draaien.

De piketadvocaat

Niet iedere verdachte heeft zelf al een advocaat geregeld op het moment van aanhouding. Voor die situatie bestaat de piketregeling: een verdachte die is aangehouden en geen eigen advocaat heeft, wordt kosteloos in contact gebracht met een piketadvocaat. Deze advocaat is doorgaans snel beschikbaar, vaak ook buiten kantooruren, en kan direct bijstand verlenen voorafgaand aan en tijdens het eerste verhoor. De piketadvocaat behartigt de belangen van de verdachte vanaf het prilste stadium van de zaak, ook wanneer er nog geen tijd is geweest om zelf een advocaat te zoeken.

Gefinancierde rechtsbijstand in strafzaken

Rechtsbijstand door een strafrechtadvocaat is niet in alle gevallen volledig voor eigen rekening. Afhankelijk van de aard van de zaak en de financiële situatie van de verdachte kan aanspraak bestaan op een toevoeging, waarbij de kosten van rechtsbijstand geheel of gedeeltelijk door de overheid worden vergoed. Bij sommige strafzaken, met name wanneer voorlopige hechtenis aan de orde is of de zaak bij de meervoudige kamer wordt behandeld, wordt er ambtshalve, dus zonder dat de verdachte daar zelf om hoeft te vragen, een advocaat toegevoegd. In andere gevallen kan een verdachte zelf een aanvraag voor gefinancierde rechtsbijstand indienen. Een advocaat kan uitleggen of, en onder welke voorwaarden, in een concrete situatie aanspraak bestaat op een toevoeging.

Jeugdstrafrecht

Voor minderjarige verdachten gelden aangepaste regels. Het jeugdstrafrecht kent eigen procedures, waarin onder meer rekening wordt gehouden met de leeftijd en ontwikkeling van de verdachte, en voorziet in andere, doorgaans meer op begeleiding en gedragsverandering gerichte sancties dan het strafrecht voor volwassenen. Ook de rol van ouders of voogd en de wijze waarop een verhoor van een minderjarige wordt afgenomen, wijken af van de reguliere procedure. Rechtsbijstand door een advocaat die ervaring heeft met jeugdstrafrecht is voor jonge verdachten en hun ouders vaak van grote waarde, juist omdat de gevolgen van een strafzaak op jonge leeftijd extra zwaar kunnen doorwerken.

Het slachtoffer als benadeelde partij

Niet alleen de verdachte heeft een positie in het strafproces. Een slachtoffer van een strafbaar feit kan zich in de strafzaak voegen als benadeelde partij en op die manier vergoeding vorderen van de schade die door het strafbare feit is ontstaan, zonder daarvoor een aparte civiele procedure te hoeven starten. Slachtoffers hebben daarnaast bepaalde informatie- en spreekrechten gedurende het strafproces. Ook voor slachtoffers kan het raadplegen van een advocaat nuttig zijn, bijvoorbeeld om de vordering tot schadevergoeding goed te onderbouwen.

Waarom vroege juridische bijstand telt

De keuzes die vlak na een aanhouding of tijdens een eerste verhoor worden gemaakt, kunnen het verloop van een strafzaak in belangrijke mate beïnvloeden. Verklaringen die zonder overleg met een advocaat zijn afgelegd, laten zich later lastig nuanceren, en gemiste kansen in het begin van een onderzoek zijn niet altijd meer in te halen. Vroegtijdig contact met een gespecialiseerde strafrechtadvocaat, desnoods via de piketregeling, is dan ook geen overbodige luxe maar vaak een bepalende factor in hoe een strafzaak zich verder ontwikkelt.

Tot slot

Sluyter Advocaten is een onafhankelijk informatieplatform en zelf geen advocatenkantoor. Wij verlenen geen juridische diensten en geven geen advies over individuele situaties. De informatie op deze pagina is bedoeld als algemene achtergrond bij het Nederlandse strafrecht; voor bijstand in een concrete strafzaak kunt u terecht bij een gespecialiseerde advocaat, zoals de hierboven genoemde specialist.